Hydrozagadka to jeden z tych polskich filmów, które wyglądają na lekką, szaloną zabawę, ale pod spodem mają bardzo celny komentarz o rzeczywistości PRL. To krótki, 70-minutowy telewizyjny pastisz science fiction, w którym Warszawa w czasie upału zostaje bez wody, a do akcji wchodzi superbohater As. W tym tekście rozkładam ten tytuł na czynniki pierwsze: od fabuły i obsady, przez styl i żarty, po to, dlaczego po ponad pół wieku wciąż tak dobrze działa.
Najważniejsze fakty o tym filmie w jednym miejscu
- To film telewizyjny Andrzeja Kondratiuka nakręcony w 1970 roku, z premierą 30 kwietnia 1971 roku.
- Trwa 70 minut, więc jest zwięzły, ale nie sprawia wrażenia skrótu.
- Łączy fantastykę naukową, komedię i pastisz superbohaterski, ale czyta się go przede wszystkim jako satyrę.
- Fabuła opiera się na znikającej wodzie w Warszawie, bohaterze Asie oraz duetach złoczyńców: doktorze Plamie i maharadży Kaburu.
- W obsadzie są m.in. Józef Nowak, Zdzisław Maklakiewicz, Roman Kłosowski i Wiesław Michnikowski.
- Najlepiej oglądać go nie jak klasyczne SF, tylko jak komiksowy żart z bardzo konkretnym polskim tłem.
Czym jest Hydrozagadka i jak ją czytać
To nie jest film, który próbuje udawać wielkie science fiction z imponującymi efektami. Ja czytam go raczej jako precyzyjny żart z konwencji: bierze superbohaterski schemat, przenosi go do Polski początku lat 70. i sprawdza, co się stanie, kiedy zamiast wielkiego miasta z komiksu dostaniemy warszawską codzienność, niedobory i absurd biurokracji.
Właśnie dlatego tak dobrze działa określenie pastisz - czyli utwór świadomie naśladujący cudzy styl, ale po to, by go obrócić w komedię. Kondratiuk nie buduje tu realistycznej fantazji. On raczej ustawia scenę tak, żeby każdy element od kostiumu po dialog podważał powagę gatunku. Kiedy to się przyjmie, film otwiera się dużo szerzej, niż sugeruje jego krótki metraż.
W praktyce oznacza to jedno: jeśli ktoś wchodzi w ten seans z oczekiwaniem klasycznego SF, szybko się odbije. Jeśli jednak potraktuje go jako inteligentną groteskę, dostaje jedną z najbardziej charakterystycznych polskich komedii. I właśnie od tej fabularnej ramy warto przejść dalej, bo tam zaczyna się właściwy urok filmu.
O czym opowiada film i gdzie zaczyna się absurd
Akcja startuje w Warszawie podczas upałów, gdy zaczyna znikać woda. Już sam ten punkt wyjścia jest prosty, ale Kondratiuk od razu dokłada do niego coraz dziwniejsze szczegóły, dzięki którym opowieść odpływa od realizmu w stronę czystej zabawy konwencją.
- W mieście panuje susza i chaos, a w Wiśle pojawia się radioaktywna, ugotowana ryba.
- Jan Walczak na co dzień pracuje jako kreślarz, ale kiedy sytuacja się komplikuje, zmienia się w Asa.
- Na drugim planie działają doktor Plama i maharadża Kaburu, czyli duet złoczyńców, który bardziej przypomina komiksową fantazję niż realistycznych przestępców.
- Wokół nich krąży profesor Milczarek oraz cały zestaw postaci, które wciągają historię w coraz dziwniejsze rejony.
Dla mnie najciekawsze jest to, że film nie opiera się na jednym wielkim zwrocie, tylko na konsekwentnym dokręcaniu śruby. Każda kolejna scena jest odrobinę bardziej absurdalna od poprzedniej, ale całość nadal trzyma rytm. To ważne, bo właśnie rytm ratuje taki materiał przed chaosem. W efekcie dostajemy opowieść, która bawi nie tylko fabułą, lecz także sposobem, w jaki ta fabuła się rozpada i składa na nowo.
To prowadzi prosto do ludzi, którzy nadali temu tonowi odpowiednią energię.
Kto stoi za tym chaosem
Za film odpowiada Andrzej Kondratiuk, a scenariusz współtworzył z Andrzejem Bonarskim. To połączenie ma sens, bo tekst nie jest tu tylko nośnikiem żartu. On sam w sobie pracuje jak mechanizm komediowy: zderza powagę z absurdem, mówi językiem PRL-u, ale co chwilę wytrąca go z toru. Właśnie dlatego dialogi brzmią tak charakterystycznie - są jednocześnie suche i całkiem odjechane.
Na poziomie obrazu ważny jest też Zygmunt Samosiuk, czyli autor zdjęć, oraz Waldemar Kazanecki, który odpowiada za muzykę. Ja bardzo lubię takie filmy, w których nie tylko kwestia „o czym to jest” ma znaczenie, ale też to, jak jest podane. Tutaj rytm ujęć, muzyczne akcenty i sposób prowadzenia aktorów robią połowę roboty.
W obsadzie najmocniej pamięta się Józefa Nowaka jako Jana Walczaka/Asa, Zdzisława Maklakiewicza jako doktora Plamę, Romana Kłosowskiego jako maharadżę Kaburu oraz Wiesława Michnikowskiego jako profesora Milczarka. Obok nich pojawiają się też Ewa Szykulska, Iga Cembrzyńska, Franciszek Pieczka i Wiesław Gołas. To ważne, bo film korzysta z bardzo mocnej, rozpoznawalnej gry aktorskiej - bez tej energii jego absurd nie miałby takiej nośności.
Na ekranie ta mieszanka pracuje dzięki formie, nie tylko dzięki pomysłowi.
Jak wygląda i brzmi ten film
Najbardziej lubię w tym tytule to, że jego siła nie wynika z budżetu, tylko z pomysłowości. Kostiumy, rekwizyty i scenografia nie próbują udawać wielkiego świata; one raczej świadomie pokazują umowność. I właśnie ta umowność nadaje filmowi charakter. To, co w innym obrazie wyglądałoby jak ograniczenie, tutaj staje się stylem.
Tu przydaje się słowo kamp, czyli estetyka świadomej przesady, w której kicz, elegancja i ironia mieszają się w jednym kadrze. Hydrozagadka nie jest przypadkowo dziwna. Ona jest dokładnie taka, jak trzeba, żeby absurd działał. Gdy aktorzy grają z pełną powagą rzeczy kompletnie niepoważne, efekt jest mocniejszy niż w wielu współczesnych komediach, które za bardzo mrugają do widza.
Muzyka Kazaneckiego i sposób prowadzenia scen dodatkowo podbijają wrażenie, że oglądamy świat równoległy, ale bardzo polski. Nie ma tu potrzeby „wielkiego” spektaklu. Jest za to precyzyjnie wyważona dziwność, która z jednej strony śmieszy, a z drugiej zostaje w pamięci właśnie dlatego, że jest tak konsekwentna. I to prowadzi do pytania, dlaczego film, który na starcie nie był oczywistym hitem, urósł potem do rangi kultowego.
Dlaczego urósł do statusu kultowego
Na początku film nie był traktowany jak oczywisty przebój. To zresztą częste w przypadku tytułów, które wyprzedzają swój czas albo po prostu nie mieszczą się w ówczesnych oczekiwaniach. Z czasem jednak Hydrozagadka zaczęła żyć własnym życiem, bo widzowie rozpoznali w niej coś więcej niż jednorazowy dowcip. Zobaczyli film, który z niezwykłą swobodą miesza gatunki i trafia w zbiorową pamięć bardziej niż wiele „poważnych” produkcji.
Myślę, że klucz są tu trzy rzeczy. Po pierwsze: komizm sytuacyjny, który działa nawet bez znajomości wszystkich realiów epoki. Po drugie: bardzo wyraźny komentarz do absurdu PRL-u, podany bez moralizowania. Po trzecie: odwaga w sięganiu po popkulturowe wzorce, kiedy w polskim kinie nie było to jeszcze oczywiste. Właśnie dlatego ten film dziś wygląda świeżo - bo nie próbuje być „ładny” ani „wzniosły”, tylko celny.
Współcześnie łatwo go zresztą czytać także jako lokalny odpowiednik superbohaterskiej parodii. Nie dlatego, że kopiuje Zachód, ale dlatego, że bierze znany model i przepuszcza go przez własny filtr. To sprawia, że seans jest jednocześnie zabawny, trochę bezczelny i zaskakująco nowoczesny. Żeby jednak dobrze zobaczyć jego miejsce, warto zestawić go z innymi polskimi klasykami absurdu.
Na tle innych polskich komedii absurdu
Hydrozagadka często trafia do tego samego worka co inne kultowe polskie komedie, ale nie jest ich kopią. Poniżej zestawiam ją z kilkoma tytułami, żeby wyraźniej było widać, gdzie leży jej osobność.
| Film | Najbliższy trop | Co go wyróżnia | Dlaczego dziś działa |
|---|---|---|---|
| Hydrozagadka | Pastisz SF i superbohaterów | Najbardziej komiksowa, krótka i umowna | Pokazuje, jak dużo można zrobić z samego pomysłu i rytmu |
| Rejs | Obserwacja społeczna | Absurd rodzi się z dialogów i zbiorowości | Świetny, jeśli lubisz improwizacyjny, socjologiczny humor |
| Miś | Satyra biurokracji | Celuje szerzej w system i codzienny chaos | Wciąż aktualny przez precyzyjne rozpoznanie mechanizmów absurdu |
| Seksmisja | SF z wyraźniej zbudowanym światem | Jest bardziej widowiskowa i bardziej gatunkowa | Łączy komedię z futurystycznym pomysłem, więc łatwo do niej wracać |
Na tym tle Hydrozagadka wypada najbardziej bezczelnie i najbardziej lekko. Nie próbuje być największa, tylko najdziwniejsza w najbardziej kontrolowany sposób. I właśnie dlatego wybija się nawet wtedy, gdy ogląda się ją obok większych, bardziej znanych tytułów. Gdy to widać, łatwiej zrozumieć, czemu seans zostaje w głowie dłużej, niż sugeruje jego skromny metraż.
Dlaczego ten film zostaje w pamięci na długo
Jeśli miałabym wskazać jeden powód, powiedziałabym: bo Hydrozagadka nie jest tylko żartem. To film, który z jednej strony bawi absurdem, a z drugiej bardzo trafnie pokazuje, jak działa lokalna wyobraźnia pod presją ograniczeń. Widać w nim, że brak wielkiego budżetu może stać się przewagą, jeśli reżyser ma pomysł na ton, rytm i aktorów.
- Oglądaj go jak satyrę, nie jak realistyczne SF.
- Zwracaj uwagę na dialogi, bo tam kryje się najwięcej ironii.
- Patrz na rekwizyty i scenografię, bo one budują połowę dowcipu.
- Nie bój się tego, że film jest krótki i momentami dziwaczny - to jego siła, nie wada.
Dla mnie to jedna z tych polskich produkcji, które po latach nie robią się „stare”, tylko coraz wyraźniej pokazują, jak odważna potrafi być dobra komedia. Jeśli ktoś lubi kino alternatywne, absurd i lokalny komentarz społeczny, ten seans ma wyjątkowo dobrą trwałość. A to w przypadku filmu telewizyjnego z początku lat 70. jest wynikiem naprawdę solidnym.
